f s r
^

Føroysk LGBT myndlistasøga

Ó-søgur av hinum slagnum – um samkyndleika í føroyskari myndlist

Hendan myndin hjá Unn Joensen sigur kanska alt betri enn eg sjálv fái sagt tað. Hon hekk á Várframsýningini í 2007 og avmyndar tveir leðursjeikar, sum leiðast onkrastaðni uppi yvir Klaksvíkini. Summi halda kanska, at myndin er provokerandi, men hví er hon tað? Fyri tað fyrsta kundu menninir tað sama verið lendir á mánan so fremmandgjørdir síggja teir út í føroyska landslagnum, men tað áhugaverda er, at áskoðarin fatar hesar báðar myndalutirnar; landslag og menn sum mótsetningar, hetta livir eyðsýniliga ikki upp til okkara ímynd av einum pari, sum gongur romantiskan túr í haganum.

Tá eg varð biðin um at halda henda hesa framløguna um samkyndleika og samkynd í føroyskari myndlist, var tað ikki uttan eitt sindur av innari mótstøðu, at eg játtaði. Mótstøðan hevði einki við samkyndu søkina at gera, henni taki eg eins sjálvsagt undir við og eg taki undir við mannarættindum yvirhøvur. -Nei mótviljin snúði seg um hetta at knýta kynslív og myndlist saman, tí hesum væntaði eg ikki at fáa nakað burturúr. Eg minnist, at eg hevði tað á nøkulunda sama hátt, tá eg fyri nøkrum árum síðani varð biðin um at halda eitt upplegg um kvinnur í føroyskari myndlist, og eisini tá fekk eg onkrar nýggjar tankar burturúr. Lat meg bara koma við øllum fyrivarnum beinanvegin. Hetta er als ikki nakað lætt evni. Í Føroyum verður hvørki granskað í myndlist ella í samkyndleika og als ikki í samkyndleika í føroyskari myndlist. Tá eg skuldi skriva hetta uppleggið, mátti eg sostatt gera tað uttan nakra fyriliggjandi gransking. Tit mugu tí fyrigeva, at eg tykist vera uttan akademiskt fótafesti, vit mugu royna at klára okkum uttan. Onkrastaðni mugu vit jú byrja. Eg byrji við at kanna føroyska listasøgu út frá einum samkyndum sjónarhorni og endi við eini presentatión av fýra samkyndum føroyskum listafólkum.

Samkynda listasøgan í Føroyum er eitt slag av eini ó-søgu, ella eini antisøgu, sum er tengd at burturkrógvaðu støðuni hjá samkyndum annars í føroyska samfelagnum. Tað merkir tað sama sum, at vit fram til fyri kortum ikki hava havt nógv listafólk í Føroyum, sum hava verið opin um teirra kynsliga samleika, og inntil í dag hevur ikki verið sagt ella skrivað nógv alment um hetta. Tann samkynda listasøgan er ikki til. Ella sjálvandi er hon til, tí vit kenna øll bæði livandi og deyð, fantastisk, samkynd listafólk, men í okkara annars so siðsøguligu og ævisøguliga listabókum er ikki eitt orð at lesa um at listafólkini eru samkynd. Vit føroyingar eru annars so ómetaliga áhugaðir, tá tað kemur til “slag”. Hvørjum slagið mann er av. Hetta slagið og hitt slagið, men tað eru vit eyðsýniliga ikki, tá tað kemur til “hitt slagið”. Hetta hongur saman við teirri ósøgdu søguni hjá samkyndleika í Føroyum, sum henda framsýningin “Hvat er natúrligt?” er við til at broyta.

Lat okkum byrja við at hyggja at yvirskriftin, sum adúkar vissar fordómar. Idiomatiska orðingin at vera “av hinum slagnum” sigur í grundini nokkso nógv, tí “hitt slagið” treytar, at vit eru tvey sløg, okkara slag og so “hitt” slagið. Ein heimsfatan við støði í mótsetninginum “vit” og “hini” – har “vit” verður fatað sum samlík einum sjálvum og “hini” sum øðrvísi, má sigast at vera ein rættiliga einføld og avmarkað heimsfatan. Samstundis ber idiomið “av hinum slagnum” brá av  eini rættiliga ekskluderandi og homofobari mentan. Orðingin finst heldur ikki á t.d. donskum ella enskum og tað er absurd at hugsa sær hana á øðrum málum “han er den anden slags” ella “she is the other kind”. Tað er løgið at orðingin “hon er av hinum slagnum” er fatað sum meira hampilig enn øll møgulig onnur heiti um samkynd, tí í grundini er hon tann ljótasta av øllum.

Listasøguliga er føroysk myndlist sum kunnugt í tí heilt serligu støðu, at hon ikki av álvara kyknaði fyrr enn tíðliga í 20.øld, tá modernisman væl og virðiliga hevði fest sínar røtur kring Europa. Og tað er jú heilt ótrúligt at hugsa sær, at meðan Picasso, Duchamp og Kandinsky og onnur kollveltu og gjørdu við, stóð Niels Kruse niðri á Møl á Eiði og málaði tað elskaða landslagið har norðuri. Vit byrjaðu av sonnum seint og tað var landslagið, sum í mong ár hevði høvuðsleiklutin í føroyskari myndlist. Sæð uttanífrá kann fasta takið, sum landslagið hevur myndevnisliga í myndlistini bera brá av eini heldur sakleysari og ósjálvstøðugari tilgongd til myndlistina. Hetta samsvarar við ímyndini av føroyingum sum upprunakent náttúrufólk, sum livir í, av og í fullum samljóði við náttúruna. Tað vísir seg eisini sum, at ummæli av føroyskari list í útlondum ofta snúgva seg um føroysku náttúruna sum tilverugrundarlag og at ummælarar ofta gera vart við eitt serligt, upprunaligt reinlyndi í føroysku verkunum. Tað kann væl vera, at vit sjálvi hava havt lyndi til at stuðla uppundir ella í øllum førum góðtaka hesa romantiseraðu ímyndina, men okkum tørvar hana ikki og hon er ikki longur nøktandi í mun til okkara veruleika, sum ávirkað av altjóðagerð, interneti osfr, er vorðin meira fjølbroyttur, fleirfasetteraður, ymishættaður og rúmligur eisini tá tað kemur til samkyndleika. Tað sóðu vit, tá umleið 5000 fólk møttu til Pride skrúðgongu í Havn.

Hyggja vit út yvir ta stuttu føroysku listasøguna, hava vit ikki havt nakra serliga hevd fyri kroppi og kyni. Sjálvt persónsmyndir sum hendan kenda myndin hjá Mikines; Aftur av Jarðarferð, eru heilt øgiliga kroppsleysar. Kvinnurnar tykjast identitetsleysar maskur, meðan menninir eru málaðir sum einstaklingar, men her er jú als eingin kroppur, eingin anatomi í lýsingini, sum heilt greitt snýr seg um tað andaliga, um dapra huglagið. Nøkur fá undantøk eru sum t.d. hendan fína, naivistiska myndin hjá Frimod Joensen við heitinum Longsul, har vit síggja ein kvinnukropp í myndini. Vit síggja eisini ein lúrara, ein mann, sum situr við sína song og eyleiðir eina nakna damu í vindeyganum yvirav við longsulsfullum eygum. Uppi yvir songini hongur ein málningur, so her er landslagið eisini sloppið við í lýsingina, sum helst er ein sjálvsmynd.

Annars kemur Tóroddur Poulsen eisini javnan inn á tað kynsliga í sínum nýskapandi myndum. T.d. í humoristiska urtapottinum við áskriftini FUGLAR, men við heldur óskikkiliga heitinum Snillatræ. Í myndini “Oys” hevur listamaðurin lýst ein, sum yvirhøvur ikki ætlar sær í grindadráp, eg skal ikki kunna siga um hann er samkyndur, men hann er í minsta lagið metrosexuellur og modernaður maður við oyraringum og smørtum klæðum.

Innan standmyndaøkið er støðan sjálvandi heilt øðrvísi, tí her hevur menniskjakroppurin ein høvuðsleiklut. Janus Kamban er tann stóri vegarin innan føroyska list og innan føroyskar standmyndir, og her kunnu vit jú í rættiliga stóran mun tosa um nakinleika og um kyn, men orsøkirnar til naknu standmyndirnar liggja jú meira í einum klassiskum listaideali enn sum nakað beinleiðis úttrykk fyri samkyndleika. Hendan frálíka standmyndin hjá Janusi Kamban er í grundini eisini vitalistisk og gongur í stóran mun út uppá at vísa megina í rørsluni, og hvussu fimur drongurin er.

Í áhugaverda filminum hjá Katrini Ottarsdóttir um Hans Paula Olsen, tosar myndahøggarin um at gera standmyndabólkar, at hann heldur tað er so keðiligt ella onkursvegna so ómetaliga liðugt at hava ein kvinnu- og ein mansfigur saman. Og her er tað sjálvsagt, at hann hugsar sum ein heterosexuellur listamaður. Men hvussu so við teimum báðum damunum hjá Andriasi Andreasen niðri í miðbýnum? Eg haldi, at staðsetingin beint við Keypsamtøkuna í býnum á ein hátt broytir úttrykkið á standmyndini. Hetta er jú ein lutfalsliga naturalistisk klassisk standmynd og á sama hátt sum í klassiskari list eru figurarnir naknir. Men av tí, at standmyndin er stødd uttan fyri ein handil í býnum, sær tað í grundini eitt sindur løgið út, at kvinnurnar eru naknar og eg eri neyvan tann einasta, sum hugsar handan vegin, tí standmyndin verður í heilum latin í ymisk klædnapløgg.

Sæð burtur frá nøkrum lutfalsliga fáum standmyndum hava vit í føroyskari list onga hevd fyri kroppi og kyni. Føroysk list er um ikki beinleiðis ósexut, so er hon í øllum førum rættiliga puritansk. Sum listamiðlari og lærari skal eg vera tann fyrsta at viðganga, at eg ikki í nóg stóran mun havi hugsað um at inndraga samkynd ella transpersónar í mítt undirvísingartilfari, men tað fari eg at gera. Tí ymiskleikin og viðurkenning av ymiskleikanum eru sjálvsagt umráðandi fyri okkara samfelag og við teimum politikarum in mente, sum í heilum ávara um glíðibreytir og um tað ónatúrliga, kann eg líka sjálv ávara, ella nevna, at tær allarmest homofobu mentanirnar, tær sum av øllum alvi arbeiða ímóti ymiskleika og ímóti samkyndleika ofta uttan at vita av tí og púra óviljað hava lyndi til at taka seg nokkso gay út. Dømini eru mong um hetta innan fascistiska og kommunistiska fagurfrøði.

 

Tá vit á henda hátt eftir einum síðuvegi koma inn á tað politiska, mugu vit eisini minnast til, at føroysk list ikki í serliga stóran mun hevur verið politisk. Eg minnist, at vit á sinni flentu at stuttligum viðmerkingum frá Miðflokkinum um stríðið fyri at fáa endarnar at røkka saman, tá kærleikin kølnar millum menn, men málið um 266b var jú í grundini sera álvarsligt og her vóru tað nøkur listafólk, sum blandaðu seg. Ole Wich hevði á síni heimasíðu eina verkætlan, ið nevndist homoFObia við klistrimerkjum og plakatum, sum fólk kundu printa út. Verkið var rættiliga einfalt og spældi uppá okkara tjóðareyðkenni, flaggið og FO. At brúka merkið í tílíkum verkætlanum virkar rættiliga provokerandi uppá summi, og listamaðurin varð eisini saksøktur fyri hetta, og tað gjørdi jú bara verkið uppaftur meira kent og effektivt.

Humor er ikki ringasta vápnið, tá berjast skal fyri eini søk, og tað síggja vit dømi um í hesum svarta og reyða og hvíta prentinum hjá Hanna Bjartalíð.

– “God is gay” hevur onkur skrivað á veggin fleiri staðni í Havn í eini útsøgn, sum jú eisini er fyri samkyndleika, men sum kanska eisini relaterar til mótviljan, sum ein minniluti av sonevnt trúgvandi hevur havt mótvegis samkyndleika og sum vit kanska serliga løgdu til merkis undir 266b kjakinum. Málið varð eisini væl lýst í donskum fjølmiðlum og fleiri donsk listafólk gjørdust kløkk av málinum, m.a. John Kørner. Kendi danski listamaðurin hevur fleiri ferð arbeitt í Steinprenti, seinast fyri stuttum, tá eg hevði eina samrøðu við hann. Hann greiddi frá, at hendan myndin, sum var málað til framsýningina Natúrligvís í grundini umboðar eina vend í hansara list. Kørner segði – “Tað er hend ein stór broyting við mínari list síðan eg var her seinast. Tá hevði eg eina mynd á framsýningini [natúrligvís] av tveimum monnum, sum mussast og hetta var mítt fyrsta politiska verk, sum tók støði í onkrum aktuellum, júst um tað mundið varð ein samkyndur maður álopin her í Havn, og hendingin førdi saman við grein 266 b málinum til nógv kjak. Eg haldi, at føroyska hevdin við at avmynda náttúruna í listini er áhugaverd og tí var tað eisini umráðandi fyri meg, at teir báðir menninir høvdu føroyska náttúru sum bakgrund. Eg tók upplivingina aftur við mær til arbeiðis og síðani havi eg arbeitt við fleiri aktuellum evnum (listamaðurin hevur síðani arbeitt m.a. við evninum trafficking)”.

Spurningurin um samkyndleika í føroyskari myndlist er eisini ein ættarliðsspurningur, bæði tá tað kemur til viðurkenning og opinleika, eisini millum listafólkini sjálvi. Tí tað sær út til, at jú yngri fólk eru, tess størri er tollyndi. Tá tey ungu føroysku listafólkini sýndu fram á Norðurbryggjuni í Keypmannahavn herfyri, var helvtin av teimum seks framsýnarunum samkynd og opin um at vera tað. Í føroyskari listasøga er framsýningin einastandandi í so máta. Framúrskarandi listakvinnan Silja Strøm hoyrir til yngra ættarliðið, sum ikki dugir at síggja nakran trupulleika í samkyndum. Hon er ikki samkynd sjálv, men hennara persónar tykjast ofta hava fleiri kynsligar samleikar, teir kunnu t.d. vera hybridar millum djór og menniskju, og ofta eru teir lýstir eitt sindur “kinky”, “queer” ella fremmandgjørdir.

Hetta fitta lítla prentið avmyndar m.a. eina konu, sum følir uppá eina aðra. Tað er partur av einum stórum prenti, sum hongur her framsýningini. Silja Strøm hevur saman við trimum øðrum føroyskum listafólkum eina fína framsýning í Listasavninum í løtuni, sum eg hervið nýti høvið at viðmæla. Hennara lítla mynd er donerað til LGBT og verður saman við øðrum doneraðum verkum seld á uppboðssølu, tá hendan framsýningin endar.

Sniðgevin Barbara í Gongini spælir á sama hátt við kynsligan samleika í síni skulpturellu og ekspressivu formlist, sum ofta tykist beinleiðis vend móti tí siðbundna. Men Barbara er sum heild eisini ógvuliga óprovinsiel, altjóða og stórbýarkend. Henni dámar væl at brúka traditiónina og venda henni við, hetta sæst eisini funktionelt soleiðis at skilja, at hon kann finna uppá at brúka pløgg, sum minna um blusur til buksur ella øvugt. Fjølbroytni og opinleiki eru fullkomiliga grundleggjandi partar av hennara úttrykki, sum altso yvirhøvur ikki aktar frammanundan viðurkendar myndir av hvat er maskulint og hvat er feminint.

Á Várframsýningini í Listasavni Føroya í 2009 varð evnið Samleiki sett á breddan og har var tað serliga eitt av listafólkunum, sum fekk nógv pláss á framsýningini. Tað var tann originali fjøllistamaðurin Ova / Dennis Agerblad, sum viðger samleika í øllum sum hann ger, antin tað er tónleikur, musikkvideo, performance ella myndlist. Dennis Agerblad er ógvuliga anti-disney og gongur uppá tvørs av tí vakra, elskuliga og glamourøsa, sum  annars verður dyrkað bæði í samkyndum- og í trans-høpi. Hugsið um okkara ímynd av teirri meira vanligu drag-drottningini, sum jú glitrar øll sum hon er.

Dennis Agerblad heldur fast uppá at dyrka tað ljóta og anti-glamurøsa. Fyrstu ferð, eg upplivdi hansara myndlist var á stóru framsýningini av føroyskari list á Den Frie í Keypmannahavn í 1999. Tá sýndi hann fram nakrar monumentalar myndir av sær sjálvum í myrkamorreyðari nokkso “straight” tjóðveldistroyggju í myndum, sum onkursvegna innihalda somu mótsetningar sum tann fyrsta myndin, sum vit sóu hjá Unn Joensen. Á hesari Altso tann gamla rótføroyska og hevdvunna hampiligheitin móti einum nýggjari og meira modernaðum veruleika. Í myndunum á Várframsýningini hevur Dennis Agerblad listamaðurin lýst seg sjálvan í fleiri ymiskum leiklutum, sum klovn og sum martyr og sum trans í ymsum dressum, sum vóru við í einari stórari, fantastiskari installatión á Várframsýningini.

Halldis Olsen er ein av okkara mest áhugaverdu ungu listakvinnum. Sjálvt um hennara tøkni og myndamál á ein hátt virka heldur gamalslig, hava hennara myndir ein serstakan, hugtakandi myrkan tóna. Hon sker í linoleum lýsingar av djórum ella menniskjum, sum at síggja til eru realistiskar og lutfalsliga vandaleysar. Men hyggur tú eina løtu, so vísir tað seg sum, at okkurt er, sum tað ikki eigur at vera. Til dømis eru djórini onkursvegna avskeplaði sum í einari marru. Um vit samanbera Halldis Olsen við stóra føroyska meistaran innan linoleumsskurð, so eru myndirnar hjá Elinborg Lützen jú yðjandi fullar av detaljum, ið verða skoðaðir útífrá við eini ávísari fjarstøðu. Myndirnar hjá Halldis eru nógv einfaldari við fáum ella bert einum figuri, sum vit síggja í nærmynd og sum verður upplýstur í klaustrofobiskum bølamyrkri.

Dugnaligi tónleikarin, filmslistamaðurin og myndlistamaðurin, Heiðrik á Heygum, sum harumframt er kurator, – ja hann er fjølbroyttur og fevnir breitt mentanarliga eins ein annar William Heinesen – hevur málað tvær myndir, sum beinleiðis viðgera samkyndleika. “Døguraborðið” snýr seg við listamansins egnu orðum um elefantin í rúminum, ella tað, sum man ikki tosar um. Hetta er ein gerandissena av eini lítlari familju við døguraborðið. Tað, sum sonurin roynir at siga, verður eyðsýniliga ignorerað. Hesar báðar myndirnar eru eitt sindur øðrvísi, varligari og meira kenslubornar, men eisini meira neutralar og friðaligar enn onnur verk hjá Heiðriki á Heygum. Heiðrik er dugnaligur og hevur ans fyri tí spektakulera. Men í hesum myndunum er tónin ein annar. Av somu orsøk fáa myndirnar ein sera álvarsligan dám, sum eg haldi er rørandi. Sjálvsmyndin í myndini við heitinum “Barnið” er til dømis ógvuliga niðurtónað og tykist somuleiðis snúgva seg um ikki at kunna liva upp til tær vónir, sum ungi maðurin følir, at umhvørvið hevur í mun til hansara tilveru.

 

Sjálvt um Jóhan Martin Christiansen enn er lutfalsliga ungur akademinæmingur, hevur hann rættiliga gjørt vart við seg í danska listaumhvørvinum. Hann hevur eisini tikið lut á fleiri framsýningum her heima við m.ø. installatiónum og video, har hann ofta stáplar ymsar lutir upp í originalum konseptuellum installatiónum, sum eru merktar av humor og poesi. Jóhan Martin Christiansen hevur stóran áhuga fyri bókmentum og hansara list tekur støði í konseptlistini ella einum avleggara haðani, nevniliga teirri relationellu listini, sum um somu tíð kann snúgva seg um politikk, samfelag og persónligar upplivingar. Hetta eru sambært listamanninum tankar um list, sum ikki bert snúgva seg um seg sjálvur, men sum relatera til og taka lut í umhvørvinum, sum hesi hugskot og verk verða sett inn í. Her hava vit eina uppseting av eini plakat, sum vendir øvugt, einum grønum plastikkkassa og einum bandupptakara. Á tí  rættiliga speiska heitinum Self-portrait-in-very-dark skilst, at tað er eitt sjálvportrett. Hetta er um somu tíð sera konkret og einføld og abstrakt og fløkt list. Tilsipingarnar eru nógvar og summar fjaldar, tað kunnu t.d. vera privatar ella kensluligar upplivingar hjá listamanninum, men hesi tríbýttu verkini eru tilfarsliga merkt av vakurleika og einfeldi.

Og um vit nú samsvarandi evninum í fyrilestrinum taka samanum og spyrja okkum sjálvi hvar samkyndleikin í hesum seinasta verkinum er, ber sjálvandi til at peika á ælabogalitirnar, ið verður brúkt sum symbol fyri ymiskleikan í LGBT høpi. Men sambært listamanninum sjálvum sipa ælabogalitirnir í grundini til Ólafur Eliasson, kenda danska-íslendska listamannin, sum arbeiðir við ljósi og perceptión og sum gjørdi ælabogan rundan um listasavnið Aros.

Og hervið eru vit á okkara stuttu ferð komin allan vegin runt um samkynd og hinskynd listafólk og kunnu endaliga staðfesta, at myndlist hjá samkyndum  hevur líka lítið og líka nógv við kynssamleika og sexualitet at gera um listin hjá hinskyndum. Hetta er neyvan nøkur skelkandi uppdaging, men staðfestingin er umráðandi. Vónandi er hetta ein lítil byrjan uppá, at samkyndleikin, sum altíð hevur verið partur av føroyskari myndlist – vit kenna øll somul fantastisk samkynd listafólk, livandi sum deyð, hvørs privatlív ongantíð er nevnt í listabókunum orsakað av teirra samkyndleika, – ikki longur verður tagdur burtur í føroysku myndlist.

©  Kinna Poulsen, 2012

Share

Twitter Facebook Del.icio.us Digg LinkedIn StumbleUpon

Reply